Onlangs was het de maand van de Open Huizen, de periode waarin ouders en leerlingen van groep 7 en 8 kennismaken met het voortgezet onderwijs en met de middelbare scholen in de regio. Als rector/bestuurder van een middelbare school heb ik tijdens deze dagen veel ouders en leerlingen gesproken. Vaak stelde ik de vraag of ik hen ergens mee kon helpen. Het viel mij op hoe snel het gesprek op de doorstroomtoets kwam. Vroeger heette die de Cito-toets, bij iedereen wel bekend.

Jammer. Ik hoopte op gesprekken over interesses, talenten, sfeer en begeleiding. Over het kind.

Ik verwijt het ouders en leerlingen absoluut niet, want de uitslag van de doorstroomtoets heeft in Nederland veel gewicht gekregen. Als het resultaat van deze toets hoger is dan het eerdere advies van de leerkracht van groep 8, moet de leerkracht stevig in de schoenen staan om uit te leggen waarom het advies niet wordt bijgesteld. Met soms flinke druk van ouders en een toch al hoge werkdruk is dat geen eenvoudige opgave. Mijn ervaring is dat de uitslag van de doorstroomtoets dan vaak het laatste woord krijgt. Soms met onnodige teleurstellingen op de middelbare school als gevolg, omdat achteraf blijkt dat de leerkracht het bij het juiste eind had.

Ik ben niet tegen toetsen. Integendeel. Toetsing is belangrijk om te zien waar een leerling staat, zeker bij taal en rekenen. Het helpt te bepalen wat een kind nodig heeft om zich verder te ontwikkelen. Dat zou ook het doel moeten zijn: richting geven aan groei. Maar moeten we een toets zó veel invloed geven op de totstandkoming van het schooladvies? Ik vind van niet.

Een juf of meester ziet méér dan een score. Die ziet werkhouding, doorzettingsvermogen, nieuwsgierigheid en sociale vaardigheden. Zaken die zich niet laten vangen in referentieniveaus. Je kunt niet alles meten – en misschien moet je dat ook niet willen. Er bestaat zoiets als professionele intuïtie, gevoed door jarenlange ervaring.

Misschien raakt dit onderwerp mij ook persoonlijk. Ruim 25 jaar geleden scoorde ik ‘laag’ op de Cito-toets. Mijn slaagkans op mavoniveau werd door de toets geschat op ongeveer 35 procent. Toch gaf mijn juf mij een vwo-advies. Ik behaalde dat diploma met uitstekende cijfers. De toets zaaide twijfel, bij mijn ouders en bij mij. “Moeten we dit wel doen?” Mijn juf zei: “Gewoon doen.” Zij kende mij. De toets niet. Ik ben haar nog steeds dankbaar.

Misschien was ik een uitzondering. Maar één ding weet ik zeker: vertrouwen in professionals doet recht aan het kind. Neem die toets af en gebruik hem als hulpmiddel. Maar laat het advies in sterkere mate in handen van de leerkrachten die het kind écht kennen. Vertrouw je het advies van het schoolteam niet? Ga dan daarover in gesprek.

Dat is geen sprong in het diepe. Dat is vertrouwen.

Philip de Vries is rector/bestuurder van het Alfrink College in Zoetermeer.